Cần Giờ 2034: 200 mét cõng vợ, 42 km ngày hôm sau và bài toán tải trọng dọc trục

Ở giây thứ 42 của đoạn phim do ban tổ chức HDBank Green Marathon công bố, người đàn ông ở làn trong cùng tiếp đất bằng chân phải với đầu gối khuỵu sâu, thân trên đổ về trước, và một người phụ nữ vắt ngang qua vai anh. Đồng hồ ở vạch đích sau đó dừng ở mức hơn ba phút cho quãng đường 200 mét.

Chia ra, tốc độ rơi vào khoảng 1,1 mét mỗi giây — chưa đầy 4 km/h, chậm hơn nhịp đi bộ nhanh của một người khỏe mạnh. Nhưng tốc độ không phải thứ khiến tôi ngồi đọc lại đoạn phim ấy nhiều lần. Là tư thế. Là cái cách một cơ thể chấp nhận thêm 40 đến 50 kg lên lưng mình rồi vẫn phải tiến về phía trước.

Mỗi chấn thương là một bản án, tôi chỉ là người đọc bản án bằng đôi chân của chính mình.

Cần Giờ, tháng Chín. Cuộc thi cõng vợ 200 mét là một trong những nội dung bên lề của HDBank Green Marathon, và nó diễn ra trước ngày chạy chính đúng một hôm. Cặp thắng cuộc là anh Xuân Thêm, 34 tuổi, và chị Thùy Linh, 29 tuổi, cùng sinh hoạt ở CLB chạy bộ cộng đồng An Sương Runners. Bên cạnh đó là hai cự ly dành cho trẻ em, 1,5 km và 3 km; một em nhỏ đã khóc giữa đường và được các pacer dìu về đích.

Cần nói ngay một điều để khỏi ai hiểu sai: cõng vợ không có suất trong hệ thống thi đấu của World Athletics. Không có chuẩn thành tích, không có xếp hạng mùa giải, không có suất dự giải vô địch quốc gia. Thể thức này có gốc Bắc Âu, từ truyền thống eukonkanto của Phần Lan, nơi đường chạy thi đấu chuẩn dài 253,5 mét và những đôi mạnh nhất hoàn thành trong khoảng 60 giây. Đặt hai con số cạnh nhau: quãng đường gần tương đương, tốc độ chênh nhau khoảng bốn lần.

Khoảng cách đó nói lên bản chất, và nó không hề làm sự kiện ở Cần Giờ kém giá trị hơn. Nó chỉ nói rằng đây là một sân khấu cộng đồng, nơi phần thưởng là tiếng cười chứ không phải thành tích, và nơi bài toán y học thể thao hoàn toàn khác bài toán trên đường chạy đỉnh cao.

Chi tiết khiến tôi dừng lại lâu nhất nằm ở cuối bản tin: cả hai người thắng cuộc đều đăng ký cự ly 42 km vào ngày hôm sau.

Bắt đầu từ con số dễ kiểm chứng nhất. Người cõng nặng bao nhiêu, tôi không có dữ liệu; nhưng với một nam giới trưởng thành tập chạy phong trào, khối lượng thường rơi vào khoảng 65 kg, và phần người được cõng thêm 40 đến 50 kg — tức tải trọng bằng 60 đến 75% khối lượng cơ thể người cõng. Tôi gọi tỷ lệ đó là chỉ số tải trọng dọc trục, và ở trường hợp này nó nằm quanh mức 1,6 đến 1,75 lần.

Trong bộ dữ liệu tôi ghi lại qua nhiều mùa giải, ngưỡng mà tôi bắt đầu thấy các ca đau thắt lưng tái diễn ở người chạy phong trào là 1,4 lần, với điều kiện chạy liên tục trên 40 phút. Con số 1,75 vượt ngưỡng đó. Nhưng nếu chỉ đọc tới đây rồi kết luận, tôi đã mắc lỗi y khoa cơ bản nhất.

Tải trọng không quyết định chấn thương; thời gian chịu tải mới quyết định chấn thương. Hai trăm mét với tải trọng 1,7 lần cơ thể là một bài tập rất ngắn. Với sải chân bị rút lại còn chừng 1,2 đến 1,4 mét do phải khuỵu gối, tổng số nhịp tiếp đất của cả đôi rơi vào khoảng 140 đến 160 nhịp. Đó là số nhịp của một buổi khởi động, chứ chưa tới mức của một buổi tập. Xung lực lên cột sống thắt lưng, lên gối và lên mắt cá có tăng — mô-men uốn ở thắt lưng tăng rõ rệt vì thân trên buộc phải đổ về trước để bù trọng tâm — nhưng tổng liều chấn thương tích lũy vẫn thấp.

Hệ số xoay hông không bao giờ nói dối, chỉ có người cố tình đọc sai nó. Trong đoạn phim, xoay hông của người cõng giảm gần như hoàn toàn: hai bên chậu xoay gần như song song, bước chân ngắn và nặng. Đó là phản ứng đúng của một cơ thể biết mình đang mất thăng bằng. Điều đáng chú ý là sau khoảng 80 mét, biên độ xoay bắt đầu trở lại — nghĩa là cơ thể chưa quên cách xoay, và đây là dấu hiệu của một người có nền chạy, không phải người bị bắt lên sân khấu.

Vậy chỗ đáng nói không nằm ở 200 mét, mà ở ngày hôm sau. 42 km, dưới nắng tháng Chín ở miền Nam, sau một bài cõng tải trọng.

Đây là chỗ tôi phải nói chậm. Tôi không tiên tri, tôi chỉ đọc được mật mã cơ thể đã viết từ trước. Và trong mật mã chấn thương của tôi, tôi không có đủ ca để dựng một mô hình cho tình huống này. Tập hợp 547 cầu thủ V.League tôi thu thập từ mùa dịch không chứa ai cõng 45 kg buổi tối rồi chạy marathon sáng hôm sau. Các ca chạy phong trào tôi theo dõi cũng không. Nghĩa là những gì tôi có thể nói chỉ dừng ở mức cơ chế — bài cõng ngắn tạo ra một lượng vi tổn thương sợi cơ và làm mỏi sớm nhóm dựng sống lưng, gân kheo và cơ tứ đầu; một buổi tối nghỉ ngắn có thể chưa đủ để xóa hết. Nhưng mức đủ hay không đủ thì tôi không biết. Tôi ghi nó lại như một khoảng trống, và để nguyên nó là khoảng trống.

Chi tiết tôi đánh giá cao nhất trong toàn bộ bản tin lại nằm ở nhóm trẻ em. 1,5 km và 3 km. Trẻ con chạy khác người lớn theo ba cách: tần số bước cao hơn, khả năng điều nhiệt kém hơn, và khả năng nhận biết cơn khát kém hơn nhiều. Một đứa trẻ khóc giữa đường chạy không nhất thiết là một đứa trẻ gặp chấn thương; rất thường, đó là một đứa trẻ không nói được rằng nó đang quá tải. Việc có pacer ở bên và dìu em về đích là cấu trúc an toàn đúng — người lớn chịu trách nhiệm đọc tín hiệu thay cho trẻ.

Điểm phản trực giác tôi muốn nói không nằm ở 200 mét. Quãng đường đó là phần an toàn nhất của cả cuối tuần. Thứ đáng lo là thông điệp đi kèm nó: cõng người là chuyện vui, nên không cần chuẩn bị. Trong khi mức tải 40 đến 50 kg là mức mà bất kỳ phòng tập nào cũng yêu cầu khởi động kỹ trước khi khiêng, và không phòng tập nào cho phép khiêng rồi chạy.

Rồi tôi phải tự chất vấn chính mình ở một chỗ khác. Nếu tôi đọc sự kiện này bằng ngôn ngữ của một cuộc thi đấu — tải trọng, chu kỳ bước, xếp hạng — thì người sai là tôi. Cõng vợ 200 mét không có chuẩn dự giải, không có xếp hạng, không nằm trong bất kỳ hệ thống nào. Nó thuộc tầng chạy phong trào, nơi một ngân hàng đứng ra tài trợ và đường chạy trở thành kênh tiếp cận cộng đồng. Việc thể thức này được duy trì liên tiếp nhiều năm cho thấy ban tổ chức hiểu rõ mình đang làm gì, và không ai cần tôi đến giảng giải về tốc độ.

Nhưng chính vì nó được duy trì nhiều năm, có một thứ bản tin không nhắc tới mà tôi muốn thấy: phân hạng theo khối lượng cõng, và một câu hỏi sàng lọc ngắn trước khi hai người leo lên nhau. Không cần phức tạp. Chỉ cần biết ai đang cõng 30 kg và ai đang cõng 55 kg, để đích đến không phải là một sân chơi mà là một sân chơi có người đọc được bản án trước khi nó được tuyên. Chấn thương là thứ duy nhất trên sân cỏ không bao giờ chịu mặc cả. Nó không đọc tờ rơi quảng cáo, và nó cũng không quan tâm giải thưởng là tiếng cười hay huy chương.

Mùa sau, ban tổ chức có thể ghi lại ba con số: khối lượng cõng trung bình của các cặp dự thi, số cặp bỏ cuộc giữa đường, và số người đăng ký 42 km ngày hôm sau nhưng không xuất phát. Ba cột dữ liệu đó, sau ba năm, sẽ cho ngành chạy phong trào Việt Nam một thứ chưa từng có: giới hạn thật của cơ thể người bình thường khi phải mang thêm một người.

Cuốn sách của tôi vẫn dang dở chín chương. Có lẽ chương khó nhất lại là chương về những người không phải vận động viên — những người mà cơ thể họ cũng tuyên bản án theo đúng cách, chỉ là không ai ngồi ghi lại.