Ghế trọng tài bóng chuyền Việt Nam và bóng ma của những quyết định không thể xem lại

Tôi vẫn nhớ buổi chiều đó. Nhà thi đấu tỉnh mở cửa lúc mười bốn giờ, không khí lạnh từ máy điều hòa chưa kịp trộn với hơi người. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba, vị trí đủ cao để nhìn xuống mặt lưới nhưng đủ gần để nghe tiếng bóng nảy trên sàn. Đó là một lượt trận vòng bảng giải bóng chuyền vô địch quốc gia 2026. Bên phải tôi, một ông chú cầm tờ giấy ghi tỷ số, tay run lên mỗi khi đội nhà ghi điểm. Bên trái, một cậu sinh viên quay điện thoại, miệng lẩm bẩm. Cả hai đều không nhìn tổ trọng tài. Tôi thì nhìn mỗi tổ trọng tài.

Set hai, tỷ số chín đều. Pha bóng thứ hai mươi phút đó diễn ra nhanh đến mức nếu bạn chớp mắt, bạn sẽ tưởng nó chưa từng xảy ra. Bóng từ tay chuyền hai bay ra biên, chủ công bật lên, tay vỗ xuống như roi da. Tiếng bóng chạm sàn giòn tan. Rồi còi vang. Trọng tài chính thổi, hai tay đưa ngang, ra dấu bóng chạm tay chắn rồi ra ngoài. Biên dưới giơ cờ. Tổ trọng tài hội ý. Ba người đứng sát lưới, cúi đầu nhìn nhau như ba học trò chép bài trong giờ kiểm tra. Băng ghế huấn luyện hai đội đồng loạt đứng lên. Khán đài gào. Và tôi ngồi đó, ghi vào sổ một dòng chữ không ai sẽ thấy: \"Không có màn hình. Không có xem lại. Phán quyết bằng ký ức.\"

Đó là thứ tôi muốn nói trong bài viết này. Bóng chuyền Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mà công nghệ đã đến cửa phòng họp, luật lệ đã đến cửa phòng họp, nhưng chiếc ghế trọng tài vẫn chưa được sửa cho vừa người ngồi.

Cho những ai chưa quen với không gian này, tôi cần nói rõ vài thứ trước khi đi sâu. Bóng chuyền là môn thể thao ghi điểm mỗi pha, nghĩa là mỗi pha bóng đều có một phán quyết, và mỗi phán quyết đều có thể tạo ra một điểm. Một trận đấu năm set có thể có hai trăm pha bóng, nghĩa là hai trăm phán quyết, cộng thêm các phán quyết về lỗi vị trí, lỗi lưới, lỗi phát bóng. Ở bóng đá, một sai sót ở phút thứ mười có thể được bù bằng bảy mươi phút còn lại. Ở bóng chuyền, một sai sót ở điểm số mười bốn – mười lăm là kết thúc trận đấu. Luật lệ của môn này được thiết kế để sai sót ít nhất, nhưng thiết kế để sai sót ít nhất không có nghĩa là thiết kế được một trọng tài không sai.

Trong sổ tay nghiệp vụ mà tôi vẫn giữ từ những ngày học việc tại Ban kỷ luật VPF, tôi có ghi một câu của một trọng tài cấp quốc gia mà tôi từng phỏng vấn: \"Ở bóng chuyền, trọng tài không phải người cầm còi, trọng tài là người cầm đồng hồ sinh tử.\" Anh ấy nói câu đó trong một buổi tập huấn mùa hè, khi ngoài trời ba mươi tám độ, trong sân cũng gần ba mươi độ. Anh ấy nói xong thì lau mồ hôi, cười, rồi bảo: \"Nhưng cái đồng hồ đó chỉ có kim giây, không có kim phút, vì mọi thứ xong trong vài tích tắc.\"

Tôi nghĩ về câu đó rất nhiều khi ngồi đếm các quyết định bị tranh cãi trong mùa giải vừa rồi. Bởi vì câu chuyện lớn nhất của bóng chuyền Việt Nam trong khoảng hai năm trở lại đây không phải là ai lên ngôi vô địch. Câu chuyện lớn nhất là: khi nào video check sẽ trở thành một phần bắt buộc của mỗi trận đấu, thay vì là một món đồ chơi được bật tắt theo ngân sách nhà tài trợ.

Video check không phải là câu trả lời cho sai sót của trọng tài; nó là câu trả lời cho sự mất lòng tin của khán giả. Đây là hai bài toán khác nhau, và bóng chuyền Việt Nam đang cố giải bài toán thứ nhất bằng công cụ dành cho bài toán thứ hai.

Tôi phải mất nhiều năm mới hiểu hết sự khác biệt đó. Ban đầu tôi cũng nghĩ như khán giả. Tôi nghĩ: nếu có máy quay, trọng tài sẽ thôi sai. Tôi đã viết như vậy trong một bài báo năm 2026, khi còn là phóng viên trẻ mới vào nghề, khi niềm tin vào công nghệ còn rất đầy. Tôi đã bị một người thầy cũ trong nghề gọi điện nhắc: \"Cháu viết đúng phần kỹ thuật, nhưng sai phần con người.\"

Tôi mất thêm vài mùa giải để hiểu. Và câu chuyện của chính tôi, cái câu chuyện khiến tôi chọn đứng mãi ở góc nhìn ngoài cửa, bắt đầu từ một lần tôi bị đuổi khỏi phòng họp báo vì đọc đúng điều lệ.

Hồi đó tôi còn là sinh viên năm ba thực tập tại một câu lạc bộ bóng chuyền nam ở miền Trung. Tôi ghi chép từng pha bóng, từng lần đổi người, từng lần khiếu nại. Sau trận, tôi viết một bản phân tích gửi ban tổ chức, trong đó tôi chỉ ra một pha bóng mà theo điều lệ về vị trí của người chắn bóng, trọng tài đã đứng sai chỗ quan sát, dẫn đến bỏ sót lỗi chạm lưới. Bản phân tích của tôi có số liệu, có trích điều luật, có khung thời gian. Trưởng phòng truyền thông của giải đọc xong, gấp lại, đặt xuống bàn, rồi hỏi: \"Cháu biết gì về luật?\"

Ba tuần sau, ban trọng tài kết luận đúng như tôi viết. Không ai xin lỗi. Tôi cũng không cần. Tôi cần một điều khác: tôi hiểu ra rằng sự thật không tự động đứng dậy khi bạn nói đúng. Sự thật cần một người kể lại nó bằng ngôn ngữ mà người khác buộc phải nghe.

\"Tôi bị đuổi vì đọc đúng điều lệ. Cũng may, có những thứ phải đứng ngoài cửa mới thấy rõ.\"

Cái tôi thấy rõ khi đứng ngoài cửa, sau nhiều mùa giải, là một hệ thống gồm ba lớp chồng lên nhau: lớp luật lệ, lớp công cụ, và lớp con người. Lớp luật lệ đã khá đầy đủ theo chuẩn quốc tế. Lớp công cụ thì chắp vá. Lớp con người thì bị kẹt ở giữa, phải dùng ký ức để bù đắp cho công cụ, và dùng khuôn mặt lạnh để bù đắp cho luật lệ chưa được giải thích cho khán giả.

Để bạn hình dung rõ hơn về tầng luật lệ, tôi kể ngắn gọn cách một phán quyết trong bóng chuyền được sinh ra. Khi bóng chạm sàn, trọng tài chính phải xác định bóng nằm trong hay ngoài sân. Nhiệm vụ đó nghe đơn giản, nhưng có ít nhất bốn yếu tố cùng lúc: vị trí tay chạm cuối cùng, hướng xoáy của bóng, mép vạch, và tốc độ hạ cánh. Một quả bóng chủ công đập xuống có thể đạt tốc độ trên một trăm km một giờ, chạm sàn rồi bật lên trong dưới hai phần mười giây. Trong khoảng thời gian đó, mắt trọng tài phải ghi nhận, não phải xử lý, tay phải ra dấu. Không có chỗ cho thời gian.

Vì vậy mà phán quyết về chạm tay chắn luôn khó nhất. Khi bóng chạm tay chắn rồi ra ngoài, đội đánh phải được tính một điểm. Khi bóng không chạm tay chắn và ra ngoài, đội chắn phải được tính một điểm. Sự khác biệt giữa hai điểm số này, trong một trận đấu có thể xoay quanh nửa điểm chênh lệch nhỏ như vậy, là sinh mệnh của cả một mùa giải. Một đội bóng có thể xuống hạng vì một phán quyết sai ở điểm hai mươi tư.

Tôi từng theo dõi một trận đấu mà tổ trọng tài phải hội ý bốn lần chỉ trong set năm. Ba trong bốn lần đó liên quan đến cùng một loại lỗi: bóng chạm tay chắn, có hay không. Ở lần thứ tư, huấn luyện viên trưởng của đội bị dẫn điểm bước ra sát đường biên, giơ hai tay như muốn nói lên trời. Trọng tài chính không thổi còi cảnh cáo. Anh ấy chỉ đứng yên, tay trái đặt trước bụng, tay phải đưa ra dấu. Đó là cách một trọng tài làm lạnh một đám cháy.

Khi VAR soi vào câu nói, tôi không cãi. Tôi để máy quay làm chứng.

Nếu bạn thắc mắc tại sao bóng chuyền chưa dùng công nghệ rộng như bóng đá, câu trả lời không nằm ở luật. Luật quốc tế của môn bóng chuyền đã cho phép hệ thống video check từ lâu, và giải vô địch quốc gia của nhiều nước trong khu vực đã dùng nó như một tiêu chuẩn bắt buộc. Câu trả lời nằm ở tiền, ở nhà thi đấu, ở hệ thống cáp quang và ở con người vận hành.

Một dàn video check đúng chuẩn cần ít nhất bốn đến sáu máy quay đặt ở các góc đối xứng, một phòng kỹ thuật có màn hình lớn, một người vận hành đã qua đào tạo, và một quy trình khiếu nại được niêm yết rõ ràng trên bảng tin. Chi phí cho một trận đấu có thể bằng tiền thuê trọng tài cả mùa. Với các giải đấu có ngân sách hạn chế, đó là một bài toán không dễ. Với các nhà tài trợ, đó là một khoản đầu tư không đem lại hình ảnh trực tiếp trên sóng.

Nhưng tôi muốn đặt vấn đề theo cách khác. Tôi không hỏi: bóng chuyền Việt Nam có đủ tiền để mua công nghệ không. Tôi hỏi: cái giá của việc không có công nghệ là bao nhiêu, và ai đang trả cái giá đó.

Người trả giá là trọng tài. Và tôi muốn nói về họ nhiều hơn bất kỳ ai khác trong bài viết này.

Tôi có một người bạn học cùng khóa tập huấn, hiện là trọng tài cấp một quốc gia, làm việc ở cả giải nam và giải nữ. Trong ba mùa giải gần đây, anh ấy bị đặt vào vị trí trọng tài chính của khoảng sáu mươi trận. Tôi từng gọi điện cho anh ấy sau một trận đấu có tranh cãi lớn, khi khán giả đổ lên mạng và viết những lời không đẹp. Anh ấy im lặng một lúc lâu, rồi nói: \"Nếu trong sân có màn hình, tôi sẽ chỉ tay lên đó và cả hai đội đều nhìn thấy sự thật. Không có màn hình, tôi là màn hình duy nhất, và tôi là màn hình hỏng.\"

Câu đó khiến tôi nghĩ suốt một thời gian dài.

\"Sân không khán giả, tôi thấy trọng tài run. Không phải vì áp lực, vì thiếu diễn viên cho họ diễn.\"

Đó là điều tôi viết vào mùa bóng không khán giả của mấy năm dịch. Khi nhà thi đấu vắng người, tiếng còi trở nên lạc lõng, và các trọng tài của chúng ta bỗng nhiên phạm những lỗi mà họ không phạm khi đông khán giả. Không phải lỗi về luật. Lỗi về nhịp. Khi không có tiếng hò reo để che đi khoảng lặng, các trọng tài đứng giữa sân như những diễn viên bước ra sân khấu mà không có khán phòng, và họ chờ đợi một tín hiệu từ ai đó không tồn tại.

Trong báo cáo nội bộ năm đó, tôi so sánh tỷ lệ rút thẻ vàng của một số trọng tài giữa các trận có đông khán giả và các trận vắng khán giả. Kết quả cho thấy trung bình các trọng tài rút thẻ nhiều hơn khoảng hai mươi phần trăm khi khán đài đông, và ít hơn khoảng mười phần trăm khi khán đài vắng. Tôi bị lãnh đạo cho là \"suy diễn\" vì mẫu nhỏ. Nhưng cái tôi rút ra không phải là một kết luận về số lượng thẻ. Cái tôi rút ra là: trọng tài cũng là người, và hành vi của họ bị uốn theo môi trường đám đông.

Điều này không nên bị xem là một lời buộc tội. Đây là một sự thật cần được thiết kế lại bằng quy trình. Nếu biết trọng tài bị ảnh hưởng bởi đám đông, nhiệm vụ của hệ thống là làm cho đám đông không thể tiếp cận trọng tài bằng cách chạm vào quyết định. Đó chính xác là điều mà video check được sinh ra để làm.

Ở đây tôi phải dẫn một nguyên tắc cơ bản trong luật bóng chuyền: quyết định của trọng tài trên sân là quyết định cuối cùng, trừ khi có cơ chế khiếu nại được quy định. Với các giải đấu có hệ thống video check, đội bóng được cấp một số lần khiếu nại nhất định trong mỗi trận, và nếu khiếu nại đúng, đội bóng giữ nguyên lượt; nếu khiếu nại sai, đội mất lượt. Mỗi lượt khiếu nại là một quyết định chiến thuật, nằm cùng hàng với quyết định đổi người hay quyết định phát bóng theo hướng nào.

Tôi từng đọc một nghiên cứu của một liên đoàn châu Á về việc dùng video check trong các giải nữ. Trong đó có một kết luận mà tôi thấy đáng nhớ: hơn bảy mươi phần trăm các lần khiếu nại thành công được đưa ra ở ba điểm cuối của set, khi áp lực điểm số đạt đỉnh. Nói cách khác, video check không được dùng như một công cụ dàn trải. Nó được dùng như một quân bài tẩy ở đúng khoảnh khắc mà một điểm số có thể định đoạt số phận.

Và cũng vì vậy mà khi hệ thống video check không tồn tại, cái áp lực đó dồn hết lên vai trọng tài. Không có quân bài tẩy cho đội bóng, thì trọng tài trở thành quân bài tẩy duy nhất, và quân bài đó bị rút ra bởi hai bên cùng lúc, đỏ như nhau, cùng lao vào một người.

Tôi muốn kể một chuyện nhỏ khác, để bạn thấy cách luật lệ được học trong nghề trọng tài.

Hồi tập huấn đầu tiên của tôi, giảng viên dạy chúng tôi một nguyên tắc mà tôi vẫn dùng đến ngày nay, dù tôi đã chuyển sang làm phóng viên. Đó là nguyên tắc \"hai tai nghe, một mắt nhìn\". Hai tai nghe có nghĩa là trọng tài phải nghe hai thứ: tiếng bóng chạm tay chắn và tiếng còi của chính mình. Một mắt nhìn có nghĩa là trong mọi pha bóng chỉ được khóa mắt vào một điểm duy nhất, và điểm đó phải chọn trước khi bóng được phát.

Giảng viên đó nói với chúng tôi một câu mà tôi nghĩ nên được in lên tường của mọi phòng kỷ luật giải đấu: \"Luật lệ không nuôi người, nhưng người nuôi luật lệ bằng những pha bóng kiểu mẫu.\" Ông giải thích: nếu mỗi trọng tài chỉ áp dụng luật theo cách của riêng mình, thì luật sẽ chết. Luật sống được là nhờ những pha bóng được xử lý đúng đến mức trở thành mẫu cho cả một thế hệ trọng tài sau.

Đó là lý do tôi luôn ghi lại từng pha bóng trong sổ, dù ngày nay tôi không còn cầm còi.

Bây giờ tôi muốn đi vào phần khó nhất của bài viết. Phần phân tích. Phần mà các độc giả hay bỏ qua vì nó không có cảm xúc để bám víu.

Tôi lấy bốn dạng tranh cãi phổ biến nhất trong bóng chuyền Việt Nam từng bị đưa lên mạng xã hội theo cách sai: tranh cãi về chạm tay chắn, tranh cãi về lỗi vị trí, tranh cãi về lỗi lưới, và tranh cãi về lỗi phát bóng.

Loại thứ nhất, chạm tay chắn, là loại chiếm nhiều tranh cãi nhất và cũng là loại ít có căn cứ để kết luận nhất khi chỉ xem lại bằng mắt thường. Vấn đề nằm ở chỗ: khi bóng chạm tay chắn rồi đổi hướng, người ta nhìn thấy hướng đi mới của bóng, nhưng không nhìn thấy khoảnh khắc chạm. Khoảnh khắc đó ngắn hơn một nhịp tim. Các máy quay truyền hình phát chậm mười lần vẫn có thể bỏ lỡ nó, vì tay chắn và bóng có thể nằm ở hai khung hình liên tiếp mà không có khung hình nào chứa sự chạm thật. Điều này lý giải tại sao các hệ thống video check đúng chuẩn phải dùng máy quay tốc độ cao, không dùng máy quay truyền hình.

Loại thứ hai, lỗi vị trí, là loại mà khán giả khó phát hiện nhất nhưng lại dễ bị tố oan nhất. Lỗi vị trí xảy ra khi một trong các cầu thủ đứng sai chỗ so với quy định về thứ tự luân chuyển trước khi bóng được phát. Ở sân nhà, người ta thường nhìn thấy cầu thủ đứng lệch và kết luận ngay rằng có lỗi. Nhưng luật quy định lỗi vị trí chỉ được tính khi bóng được phát, và chỉ khi cầu thủ đứng sai chỗ tại khoảnh khắc bóng rời tay người phát. Nếu cầu thủ đã di chuyển về đúng vị trí trước khi bóng được phát, không có lỗi. Một khoảng thời gian nửa giây có thể biến một pha bóng từ phạm lỗi thành hợp lệ.

Loại thứ ba, lỗi lưới, là loại xảy ra khi cầu thủ chạm lưới trong lúc pha bóng đang diễn ra. Đây là loại lỗi mà hệ thống video check phát huy tác dụng rõ nhất, vì máy quay có thể đặt ngang tầm lưới và ghi lại chính xác tay chạm vào dây lưới hay vào cột lưới. Nhưng đây cũng là loại lỗi dễ bị hiểu sai nhất, vì nhiều người cho rằng chạm lưới là lỗi tuyệt đối, trong khi luật phân biệt rõ giữa chạm lưới trong lúc pha bóng và chạm lưới sau khi bóng đã chết.

Loại thứ tư, lỗi phát bóng, là loại lỗi mà khán giả ở nhà nhìn thấy rõ hơn trọng tài trên sân, vì truyền hình có góc quay từ trên cao. Đây là nghịch lý của bóng chuyền: đôi khi người ở nhà có góc nhìn tốt hơn người đứng sát lưới. Và chính nghịch lý này là lý do căn bản để đưa màn hình vào nhà thi đấu, không chỉ để trọng tài xem, mà để khán giả trong sân được ngang bằng với khán giả ở nhà.

Tôi đã từng ngồi tính tỷ lệ giữa số tranh cãi có căn cứ và số tranh cãi cảm tính trong một mùa giải. Trong một mẫu khoảng hai trăm pha bóng bị khán giả đưa lên mạng, chưa đến một phần năm trong số đó có thể xem lại và xác định rõ đúng sai bằng các góc quay công khai. Số còn lại là những pha bóng mà không ai có thể kết luận, vì không có đủ dữ liệu. Nhưng trong một phần năm có thể kết luận đó, tỷ lệ đúng và sai của trọng tài xấp xỉ nhau. Nói cách khác, số lần trọng tài sai không lớn như cảm giác đám đông. Nhưng cảm giác đám đông không thể bị xóa bằng sự thật nếu sự thật không được trình bày một cách có hệ thống.

Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh, và tôi sẽ nói thẳng.

Bóng chuyền Việt Nam không có vấn đề về trọng tài. Bóng chuyền Việt Nam có vấn đề về khả năng trình bày. Một quyết định đúng nhưng không được giải thích sẽ bị coi là sai; một quyết định sai nhưng được giải thích minh bạch sẽ được coi là chấp nhận được.

Trong bóng đá, người ta có nghĩa vụ giải thích. Ở các giải lớn, ban trọng tài và ban điều hành đôi khi đưa ra thông cáo về những tình huống gây tranh cãi. Trong bóng chuyền Việt Nam, chúng ta gần như không có thói quen đó. Sau một trận đấu có tranh cãi, không ai nói gì. Ban tổ chức im. Ban trọng tài im. Đội bóng bị thiệt im vì sợ bị phạt. Đội bóng được lời im vì được lời thì không cần nói. Và cái im lặng đó nuôi cảm giác bất công lớn hơn bất kỳ sai sót cụ thể nào.

Tôi từng ngồi trong một cuộc họp kỹ thuật sau một trận đấu như vậy. Có bảy người trong phòng, trong đó tôi là người duy nhất không phải trọng tài. Các trọng tài xem lại băng ghi hình, tranh luận về một pha bóng chạm tay chắn ở điểm hai mươi ba. Cuộc tranh luận kéo dài bốn mươi phút. Kết luận cuối cùng là: không thể xác định. Bốn mươi phút để đi đến một kết luận mà khán giả ở nhà đã đưa ra trong bốn giây. Nhưng đó là bốn mươi phút đúng đắn, vì họ đã thà thừa nhận mình không biết còn hơn giả vờ biết.

Đó là phẩm chất tôi quý ở nghề trọng tài. Và cũng là phẩm chất mà hệ thống hiện tại không cho phép họ thể hiện trước công chúng.

Bây giờ tôi muốn nói đến phần mà không ai muốn nghe: chuyển nhượng.

Trong khi bóng chuyền Việt Nam còn đang loay hoay với ghế trọng tài, thị trường chuyển nhượng của môn này đã nóng lên một cách khác. Các câu lạc bộ lớn bắt đầu nhập khẩu ngoại binh từ các nước có nền bóng chuyền mạnh. Các chủ công nội bình quân đang được trả lương cao hơn nhiều so với vài mùa giải trước. Các trung vệ trẻ bắt đầu xuất hiện trong danh sách theo dõi của các đội bóng trong khu vực.

Điều này tốt cho môn thể thao. Nhưng nó tạo ra một áp lực kép lên tổ trọng tài. Khi chất lượng kỹ thuật của các cầu thủ tăng lên, tốc độ bóng tăng, độ xoáy tăng, các pha bóng trở nên nhanh hơn và phức tạp hơn, thì yêu cầu đối với phán quyết cũng tăng theo, trong khi công cụ hỗ trợ cho phán quyết vẫn giữ nguyên. Đây là một sự lệch pha cấu trúc không thể giải quyết bằng việc đào tạo thêm trọng tài. Mắt người không thể nhanh hơn theo kịp tốc độ mà các cầu thủ ngoại mang đến.

Tôi từng xem một trận đấu mà chủ công đối phương là ngoại binh có chiều cao gần hai mét. Sức đập của cầu thủ đó khiến bóng bay khỏi tay chắn và đập vào khán đài thấp trong hơn một phần mười giây. Trong pha bóng đó, trọng tài chính đứng cách điểm chạm khoảng bảy mét. Khoảng cách đó là quá xa. Và không có video check. Tôi nhìn thấy bốn mươi cái đầu trên khán đài quay sang nhìn nhau cùng lúc, và tất cả đều có cùng một câu hỏi trong mắt.

Ở đây tôi muốn tránh một cái bẫy mà tôi thấy rất nhiều người viết thể thao mắc phải: đổ lỗi cho trọng tài như một cách kết thúc bài viết. Tôi không làm vậy. Trọng tài không phải là nhân vật phản diện trong câu chuyện này. Trọng tài là nhân vật bị bỏ quên trong một hệ thống chưa được thiết kế đầy đủ.

Đây là góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn dành cho bạn.

Khi khán giả la ó một trọng tài, cái mà khán giả thực sự muốn không phải là trừng phạt người đó. Cái mà khán giả thực sự muốn là một lời giải thích. Nhưng hệ thống không có kênh để đưa ra lời giải thích, nên khán giả chuyển cơn giận thành cơn giận với con người. Và cái con người đó, mỗi mùa giải, lại tiếp tục bước ra sân, lại tiếp tục bị la ó, lại tiếp tục không được giải thích cho công chúng. Đây là trạng thái mà tôi gọi là \"cơn giận tuần hoàn\". Nó không giải phóng năng lượng, nó chỉ tái chế năng lượng.

Cách duy nhất để phá vỡ vòng tuần hoàn đó là thiết kế một quy trình giải thích công khai. Ban tổ chức phải có trách nhiệm công bố các pha bóng gây tranh cãi sau mỗi trận, kèm theo góc quay nếu có. Ban trọng tài phải có trách nhiệm giải thích cách áp dụng điều luật cho từng trường hợp cụ thể. Các đội bóng phải có quyền khiếu nại công khai mà không bị phạt vì khiếu nại đúng.

Đây không phải là điều xa xỉ. Đây là điều mà nhiều giải đấu trong khu vực đã làm được với chi phí rất thấp. Họ đưa một bản tin ngắn lên trang chủ giải đấu, một đoạn clip ngắn trên mạng xã hội, một dòng giải thích bằng chữ. Tổng chi phí cho mỗi trận có thể dưới một triệu đồng. Nhưng cái giá trị mà nó tạo ra lớn hơn rất nhiều lần số tiền đó.

Tôi muốn kể một câu chuyện khác để chứng minh rằng sự minh bạch có thể được tạo ra ngay cả khi không có công nghệ đắt tiền. Trong một giải trẻ mà tôi từng theo dõi, ban tổ chức quyết định mỗi trận sẽ có một thư ký ghi biên bản tất cả các pha bóng gây tranh cãi, kèm theo thời gian và tỷ số. Sau trận, biên bản đó được đính lên bảng tin chung trong vòng ba mươi phút. Không có video. Chỉ có chữ. Nhưng chỉ cần có chữ, các tranh cãi giảm xuống rõ rệt, vì hai bên nhìn thấy nhau được ghi nhận một cách bình đẳng.

Đó là ví dụ đơn giản nhất cho nguyên tắc mà tôi tin: minh bạch không cần công nghệ, minh bạch cần thói quen.

Bóng chuyền Việt Nam chưa có thói quen đó. Và khi chưa có thói quen, mỗi lần có tranh cãi, cả làng bóng chuyền lại chìm vào một tuần tranh cãi trên mạng xã hội, rồi quên, rồi tái diễn.

Tôi từng viết một bài báo trong đó tôi đề xuất ba bước để xây dựng văn hóa minh bạch cho bóng chuyền Việt Nam. Tôi vẫn giữ nguyên đề xuất đó. Bước thứ nhất, áp dụng video check bắt buộc cho các trận thuộc vòng bán kết và chung kết của giải vô địch quốc gia, không phụ thuộc vào nhà tài trợ. Bước thứ hai, xây dựng quy trình công bố pha bóng gây tranh cãi sau mỗi trận, với định dạng chuẩn do ban trọng tài ban hành. Bước thứ ba, đưa nội dung giải thích luật vào chương trình truyền hình trước mỗi vòng đấu, dưới dạng một đoạn ngắn năm phút, để khán giả hiểu được tại sao trọng tài ra dấu như vậy.

Ba bước đó không cần nhiều tiền. Chúng cần một quyết định.

Và đây là điều mà tôi muốn nhắn gửi tới những người đang ngồi trong các phòng họp của liên đoàn.

Bóng chuyền Việt Nam đang ở một thời điểm mà môn thể thao này có thể chọn trở thành một giải đấu chuyên nghiệp thực sự, hoặc tiếp tục là một giải đấu bán chuyên với những trận đấu được phân xử bằng ký ức. Lựa chọn đó không nằm ở các cầu thủ. Các cầu thủ đã sẵn sàng. Các huấn luyện viên đã sẵn sàng. Khán giả đã sẵn sàng. Người chưa sẵn sàng là hệ thống phía sau họ.

Tôi không tin vào một viễn cảnh mà công nghệ xóa bỏ hoàn toàn sai sót. Đó là một ảo tưởng. Ngay cả ở các giải quốc tế dùng video check đầy đủ, vẫn có những pha bóng gây tranh cãi, vì luật lệ không bao giờ bao phủ hết mọi tình huống thực tế, và vì phán quyết cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Cái tôi tin là công nghệ có thể xóa bỏ khoảng cách giữa người xem và người phán quyết. Khi khán giả được nhìn thấy điều mà trọng tài nhìn thấy, họ có thể không đồng ý với kết luận, nhưng họ sẽ hiểu được lý do. Và sự hiểu biết đó là nền tảng của mọi thứ khác: lòng tin, uy tín của giải đấu, và sự an toàn tinh thần cho những người cầm còi.

Tôi nghĩ đến người bạn trọng tài của tôi. Mỗi mùa giải anh ấy làm việc sáu mươi trận, đi khắp các tỉnh, ngủ ít, ăn vội, và về nhà với một đống tin nhắn không đẹp trên mạng xã hội. Anh ấy không làm nghề này vì tiền. Anh ấy làm vì cái khoảnh khắc đứng giữa sân và biết mình đã đúng.

Tôi muốn hệ thống cho anh ấy được hưởng nhiều khoảnh khắc đó hơn.

Kết bài của tôi không phải là một lời kêu gọi. Những người làm việc trong thể thao đã nghe quá nhiều lời kêu gọi.

Kết bài của tôi là một phán đoán. Trong vòng ba mùa giải tới, bóng chuyền Việt Nam sẽ phải chọn một trong hai con đường. Con đường thứ nhất là tiếp tục dùng ký ức làm chuẩn, tiếp tục để trọng tài làm lá chắn, tiếp tục để khán giả làm quan tòa trên mạng xã hội. Con đường thứ hai là đưa màn hình vào nhà thi đấu, đưa chữ vào bảng tin, đưa điều luật vào phòng khách của người hâm mộ.

Nếu chọn con đường thứ hai, môn thể thao này sẽ mất một chút bí ẩn. Nhưng nó sẽ được nhiều hơn gấp nhiều lần: một hệ thống luật được đọc như một bản thiết kế, không phải bị tranh cãi như một vụ án.

Tôi vẫn giữ thói quen ngồi ở hàng ghế thứ ba, đếm. Mùa giải này tôi đếm được hai trăm mười bốn pha bóng gây tranh cãi. Trong đó, một trăm hai mươi sáu pha không thể kết luận vì thiếu dữ liệu. Con số đó không phải là một thống kê đẹp. Nó là một bản cáo trạng câm lặng về những gì chúng ta đang để trôi qua.

Khi VAR soi vào câu nói, tôi không cãi. Tôi để máy quay làm chứng. Nhưng khi trong sân không có máy quay, tôi chỉ còn cách ghi lại bằng chữ, và hy vọng một ngày nào đó những dòng chữ này sẽ được đặt cạnh một màn hình sáng.

Còn bây giờ, tôi sẽ tiếp tục ngồi đó. Đếm. Ghi. Và chờ.